Ήλιος και καρκινογένεση


Κάθε καλοκαίρι στη χώρα μας τα μέσα ενημέρωσης αναφέρονται εκτενώς στην αραίωση του στρώματος όζοντος της ατμόσφαιρας, στην αύξηση των περιστατικών μελανώματος και γενικότητα στην αυξημένη επικινδυνότητα της ηλιακής ακτινοβολίας. Με ποιο μηχανισμό, όμως, οι ακτινοβολίες αυτές ενεργοποιούν τη διαδικασία της καρκινογένεσης;


Τα εγκαύματα από τον ήλιο


Τα ηλιακά εγκαύματα προκαλούνται περισσότερο από την υπεριώδη ακτινοβολία του ήλιου, παρά από τη θερμότητά του. Στην πράξη δεν παρουσιάζουν διαφορές από τα εγκαύματα που προέρχονται από άλλες αιτίες, όπως είναι η φωτιά, ενώ προκαλούν καταστροφή του δέρματος, το οποίο μας προστατεύει από μολύνσεις, συγκρατεί τα υγρά του οργανισμού, αλλά και ελέγχει τη θερμότητα που αποβάλλει ή διατηρεί το σώμα μας. Τα ηλιακά εγκαύματα είναι συνήθως πρώτου βαθμού, όπου το δέρμα γίνεται κόκκινο και ο ασθενής αισθάνεται στην περιοχή του εγκαύματος πόνο. Τα εγκαύματα δευτέρου βαθμού είναι σοβαρότερα, με βαθύτερη ζημιά και δημιουργία φυσαλίδων στο δέρμα, ενώ σπανιότερα η βλάβη μπορεί να είναι και τρίτου βαθμού, όπου παρατηρείται διάβρωση ακόμη και των εσωτερικών στιβάδων του δέρματος. Αξίζει να σημειωθεί, ότι τα παιδιά είναι πολύ πιο ευαίσθητα και παθαίνουν εγκαύματα ακόμη και μετά από έκθεση 15-30 λεπτών στον ήλιο. Αρχικά το έγκαυμα δεν φαίνεται, αλλά μετά από μερικές ώρες τα συμπτώματα εκδηλώνονται με πόνο, κοκκίνισμα δέρματος με ή χωρίς φυσαλίδες, οίδημα και σπανιότερα πυρετό. Στις περιπτώσεις σοβαρών εγκαυμάτων με φυσαλίδες, οίδημα και πυρετό και ειδικά όταν καλύπτουν μεγάλη επιφάνεια δέρματος, είναι αναγκαία η αναζήτηση ιατρική βοήθειας.


Ήλιος και καρκινογένεση
Το γεγονός ότι ο ήλιος προκαλεί καρκίνο στον άνθρωπο έχει αποδειχθεί πλήρως από ειδικούς επιστήμονες, τόσο σε πειραματόζωα, όσο και σε επιδημιολογικές μελέτες σε χώρες με αυξημένη ηλιοφάνεια. Όταν κάποιος εκτίθεται συχνά στον ήλιο, αυξάνεται κατακόρυφα η πιθανότητα ανάπτυξης καρκίνου τα επόμενα χρόνια της ζωής του. Επίσης, έχει τεκμηριωθεί απόλυτα η διαπίστωση ότι προσβάλλονται περισσότερο τα γυμνά μέρη του σώματος, όσα δηλαδή δεν καλύπτονται από ρούχα, αλλά και τα άτομα που διαθέτουν ανοιχτόχρωμο δέρμα.

Κατηγορίες καρκίνων του δέρματος
Οι καρκίνοι του δέρματος, χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες:

α) τα κακοήθη μελανώματα και
β) οι μη-μελανοκυτταρικοί όγκοι, που είναι τα βασικοκυτταρικά και ακανθοκυτταρικά καρκινώματα.
Το κακόηθες μελάνωμα είναι όγκος των μελανοκυττάρων, μιας ομάδας κυττάρων που παράγουν μελανίνη, την ουσία που μας δίνει το σκουρόχρωμο δέρμα και η παραγωγή της αυξάνεται μετά την έκθεση στον ήλιο. Θεωρείται ο πιο επικίνδυνος καρκίνος του δέρματος που χαρακτηρίζεται από ταχεία εξέλιξη και πολλαπλές μεταστάσεις. Το μελάνωμα μπορεί να εμφανιστεί σαν εξέλιξη προϋπαρχόντων σπίλων (ελιών), ή και να αναπτυχθεί αυτόνομα σε κάποιο σημείο του σώματος. Αρχικά η κακοήθεια παρουσιάζει μια φάση επιφανειακής εξάπλωσης και στη συνέχεια μια φάση επιθετικής κάθετης διείσδυσης προς τα βαθύτερα στρώματα του δέρματος. Η συχνότητά του αυξάνεται ραγδαία τα τελευταία χρόνια. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι τη δεκαετία του 1930 στην Αμερική προσβάλλονταν 1 στους 1.500 κατοίκους, ενώ σήμερα προσβάλλεται περίπου 1 στους 70. Τα βασικοκυτταρικά και τα ακανθοκυτταρικά καρκινώματα εμφανίζονται συχνότερα μετά την έκτη ή και την έβδομη δεκαετία της ζωής του ανθρώπου και παρουσιάζουν μικρούς ρυθμούς επέκτασης.

Τα πιο ευάλωτα μέρη του σώματος
Στα βασικοκυτταρικά και ακανθοκυτταρικά καρκινώματα, ο καρκίνος αναπτύσσεται μετά από πολύχρονη αθροιστική επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας, γι’ αυτό προσβάλλει άτομα που εκτίθενται καθημερινά για πολλές ώρες στον ήλιο, όπως είναι οι αγρότες, οι ναυτικοί ή οι οικοδόμοι. Στα άτομα αυτά, η κακοήθεια εμφανίζεται στα σημεία του σώματος που είναι συνεχώς εκτεθειμένα στον ήλιο, όπως για παράδειγμα το πρόσωπο, ο αυχένας, τα χέρια και τα πόδια. Αντίθετα, το μελάνωμα έχει την τάση να εμφανίζεται περισσότερο σε άτομα που εργάζονται σε κλειστούς χώρους, τα οποία εκτίθενται στην ηλιακή ακτινοβολία σε περιοδικά διαστήματα, όπως είναι τα Σαββατοκύριακα και οι διακοπές, προσβάλλοντας, μάλιστα, συγκεκριμένα σημεία του σώματός τους, που είναι συνήθως η πλάτη στους άνδρες και τα πόδια στις γυναίκες.


Είδη ακτινοβολίας
Αρχικά θα ήταν χρήσιμη μια απλή αναφορά στα είδη των ακτινοβολιών στη φύση. Το εύρος (φάσμα) αυτών των ακτινοβολιών ξεκινά από τις χαμηλές συχνότητες (ηλεκτρικό ρεύμα) και συνεχίζεται με τις ραδιοσυχνότητες (ραντάρ, κινητά τηλέφωνα), την υπέρυθρη ακτινοβολία (τηλεχειριστήριο TV), το ορατό φως (αυτό που βλέπει ο άνθρωπος), την υπεριώδη ακτινοβολία (ήλιος, μηχανήματα τεχνητού μαυρίσματος) και καταλήγει στις ακτίνες-Χ (ακτινογραφίες) και τις ακτίνες-γ (εργαστήρια πυρηνικής ιατρικής). Η υπεριώδης ακτινοβολία (UV) του ήλιου διαιρείται σε τρεις τύπους: τη UVA, τη UVB και τη UVC. Από αυτούς, η UVC δεν φτάνει ποτέ στην επιφάνεια της γης, αφού απορροφάται από το στρώμα όζοντος της ατμόσφαιρας, ενώ τόσο η ακτινοβολία UVA, όσο και η UVB, έχει αποδειχθεί ότι μπορούν να προκαλέσουν, με διαφορετικούς όμως μηχανισμούς, καρκίνο στο δέρμα του ανθρώπου.


Οι βλάβες στο γενετικό υλικό (DNA)
Είναι πλέον από όλους τους ειδικούς επιστήμονες αποδεκτό το γεγονός ότι οι βλάβες στο γενετικό υλικό των κυττάρων (DNA), είναι η βάση για την ανάπτυξη του καρκίνου σε ένα οργανισμό. Η UVA, που αποτελεί το μεγαλύτερο ποσοστό της υπεριώδους ηλιακής ακτινοβολίας στη γήινη ατμόσφαιρα (90%), προκαλεί πρόωρη γήρανση του δέρματος, αλλά και επιδρά έμμεσα στο DNA των δερματικών κυττάρων, προκαλώντας αλλαγές σε ορισμένα συστατικά τους και σχηματισμό μεταλλαξιογόνων προϊόντων, δηλαδή πυροδοτεί τις διαδικασίες καρκινογένεσης. Επίσης, άλλη σημαντική ογκογενετική δραστηριότητα της ακτινοβολίας UVA είναι η πρόκληση ανοσοκαταστολής, δηλαδή η παρεμπόδιση της δράσης του ανοσοποιητικού συστήματος, που είναι η φυσική άμυνα του οργανισμού απέναντι στα καρκινικά κύτταρα. H UVB, αντίθετα, έχει άμεση μεταλλαξιογόνο δράση. Πάντως, η καρκινογενετική της δράση θεωρείται περίπου 10.000 φορές μικρότερη από την αντίστοιχη της ακτινοβολίας UVA.


Ο μηχανισμός δράσης
Ο τρόπος που επιδρούν οι υπεριώδεις ακτίνες στο κύτταρο σε μοριακό επίπεδο είναι αρκετά περίπλοκος. Με απλά λόγια θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ακτινοβολία του ήλιου μεταφέρει μεγάλα ποσά ενέργειας στον πυρήνα των κυττάρων, όπου βρίσκεται το γενετικό τους υλικό και αντιδρά μαζί του, σχηματίζοντας νέες ενώσεις που ονομάζονται φωτοπροϊόντα. Τα φωτοπροϊόντα παρεμβαίνουν ανάμεσα στις αλυσίδες του DNA, διαταράσσοντας ανεπανόρθωτα τη σταθερότητά τους και εμποδίζοντας το φυσιολογικό διπλασιασμό τους. Αποτέλεσμα της διαταραχής της λειτουργικότητας του DNA είναι ο λανθασμένος πολλαπλασιασμός του, η δημιουργία μεταλλάξεων και τελικά η αλλαγή της βιολογικής του συμπεριφοράς, που οδηγεί στην καρκινογένεση.


Και, όμως, υπάρχει ελπίδα!
Η ανάπτυξη καρκίνου του δέρματος είναι μια σύνθετη διαδικασία, η οποία ενεργοποιείται μετά από αλληλεπιδράσεις μεταξύ της υπεριώδους ηλιακής ακτινοβολίας και των κυττάρων του δέρματος και εμφανίζεται, με ύπουλο τρόπο, αρκετά χρόνια μετά την έκθεση στον ήλιο. Όταν ο καρκίνος εμφανιστεί, είναι πλέον αργά για λήψη οποιουδήποτε προστατευτικού μέτρου. Για το λόγο αυτό, είναι περισσότερο από αναγκαία η προστασία από τις βλαβερές ακτίνες του ήλιου, ιδίως σε χώρες με αυξημένη ηλιοφάνεια, όπως είναι η Ελλάδα. Η αποφυγή έκθεσης στον ήλιο τις μεσημεριανές ώρες, η χρήση προστατευτικής ενδυμασίας (ανοιχτόχρωμα ρούχα, καπέλο, γυαλιά ηλίου), καθώς και η χρήση αντιηλιακών υψηλού δείκτη προστασίας στη θάλασσα, ιδίως για τα παιδιά, φαίνεται να είναι μονόδρομος, για όσους επιθυμούν τη στοιχειώδη προστασία του δέρματός τους από τη βλαπτική υπεριώδη ακτινοβολία. Οι καρκίνοι του δέρματος, και κυρίως το μελάνωμα, είναι μπροστά μας, άσχετα αν οι περισσότεροι από εμάς δεν τους βλέπουμε ή δεν θέλουμε να τους δούμε.


Φύλαγε τα ρούχα σου…
Αξίζει, άραγε, να κινδυνεύει κάποιος να προσβληθεί από μια τόσο σοβαρή ασθένεια, και να χάσει ακόμη και τη ζωή του μόνο και μόνο για να δείχνει εξωτερικά, για λίγους μήνες, λίγο πιο σκουρόχρωμος; Προφανώς, στη συγκεκριμένη περίπτωση, η παλιά παροιμία ‘’τι είναι ο πόνος μπρος στα κάλλη’’ είναι προτιμότερο να παραμεριστεί και να αντικατασταθεί από την άλλη, που λέει ‘’φύλαγε τα ρούχα σου, να ‘χεις τα μισά’’, αφού πραγματικά η πρόληψη είναι ο μόνος και αδιαμφισβήτητος τρόπος προστασίας, απέναντι σε ένα αόρατο, αλλά τόσο επικίνδυνο, εχθρό.
 
Πηγή: Γιάννης Στεφανογιάννης © ''Χανιώτικα Νέα'', 18-8-2007

1 Σχόλια - Παρατηρήσεις:

maria είπε...

Δυστυχώς όσο καλό κάνει ο ήλιος, άλλο τόσο κακό κάνει. Ο ήλιος μας δίνει την πολύτιμη βιταμίνη D και μας προστατεύει από πολλές ασθένειες. Αλλά όταν απολαμβάνουμε τον ήλιο για πολλή ώρα και χωρίς αντιηλιακή προστασία τα αποτελέσματα δεν είναι καλά και μπορεί να ακούν στην λέξη καρκίνος.

Δημοσίευση σχολίου

Join The Team

top